لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

ادبیات فارسی آیینه تمام نمای اندیشه های بلند و مضامین و معانی ظریف و لطیف شاعران و نویسندگان پارسیگوست. سوگ یکی از این مضامین ظریف وبسیار مهم در شعر فارسیست که از دیرباز مورد توجه گویندگان بوده. سوگواری و عزاداری در شعر شاعران زبان فارسی قابل بررسیست. در این مقاله سعی کرده ایم که ابتدا ببررسی پیشینه سوگ در ایران و سپس به انواع سوگ و مصادیق آن در شعر شاعران فارسی زبان تا قرن ششم بپردازیم. بعبارت دیگر میخواهیم پاسخگوی این سوال باشیم که آیا شاعران دوره مذکور در شعر خود بموضوع سوگ توجه داشته اند یا نه ؟ اگر داشته اند کدام نوع بیشتر مورد توجه بوده؟برای بررسی موضوع مورد نظر از منابعی که به این موضوع اشاراتی داشته اند و همچنین از اشعار رودکی، کسائی، فرخی، عنصری، منوچهری، ناصرخسرو، انوری، نظامی و خاقانی استفاده شده است.

خواجه جمال الدین سلمان فرزند خواجه علاءالدین محمد ساوجی معروف به سلمان ساوجی متولد 709 ﻫ.ق در ساوه و متوفی بسال 778 ﻫ.ق است . در خدمت پادشاهان جلایری مشغول بوده و به مدح سلطان اویس و شیخ حسن بزرگ و دلشاد خاتون پرداخته است. شعر سلمان ساوجی دارای سبک ویژه ایست که میتوان گفت اشعار او برزخ بین قدما و متوسطین است و کلامش خاتمه عصر قدیم و آغاز دوره جدید؛ بگونه ای که همه اساتید شعر و ادب آن عصر به مهارت و استادی سلمان در شعر و سخن اعتراف کرده اند.حافظ شیرازی از مولانا، سعدی، امیرخسرو دهلوی، سلمان ساوجی و خواجوی کرمانی تاثیر پذیرفته است اما تاثیرپذیری حافظ از شعر سلمان بحدی شدیدست که از حیث شیوه بیان در بسیاری از موارد خیلی به سبک سخن سلمان نزدیک می شود. این تاثیرپذیری از لحاظ مضمون و وزن و ردیف و قافیه بسیار ملموس است.

غم و شادی از انفعالات و کیفیات نفسانی اند. غم نتیجه تاثر نفس است از حصول امری مکروه و شادی زاده تاثر آن از امری مطلوب. در روایات و احادیث آمده است که معصومان و مومنان حزن واندوهشان در دل و شادمانی و سرورشان در چهره است. علی علیه السلام می فرماید: اما حزنی فسرمد «کار همیشگی ام اندوه است و تیمارخواری» (نهج البلاغه، خطبه 202، ص 237). در نفحه الروح و تحفه الفتوح آمده است: «حزن حالتی است که چون بر سالک غالب شود و قایم گردد، او را غیر و اشتغال به غیر فانی گرداند و نتیجه آن ااشفاق است». (جندی، ص 138)

غم و شادی دو پدیده انسانی است که ریشه در جان و رو ان آدمی دارد و صاحبنظران با رویکردهای گوناگون تفسیرهای متفاوتی از آن ارایه کرده اند. جلال الدین محمد بلخی که یکی از بزرگترین تجربت اندیشان در حوزه تفکر اسلامی و عرفانی است، در پرتو جهان بینی اسلامی و ژرفای تاملات درونی خویش نگاه خاص به این پدیده دارد. او عالم و آدم را با تمام اجزا و حوادث خود تحت تدبیر قدرت لایزال مدبری حکیم و قدیر می بیند. از نظر او غم و شادی دو حالت کاملا درونی است، نه بیرونی لذا انسانی ممکن است در اوج تنعمات، غمگین و متقابلا فردی در شدت فقر و ناداری فرحناک باشد. او در یک شبکه تفسیری و منظر دینی دو تبیین علی و غایی از غم و شادی دارد. او جدای از اینکه غم و شادی را با توجه به متعلق آن به ممدوح و مذموم تقسیم می کند، در تبیین علی عروض غم را معلول رکود و عدم چالاکی روح و در تبیین غایی آنان را سفیران الهی و نویدبخش نتایج خاص می بیند. 

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

شادی و غم از مهم ترین و اساسی ترین حالاتی هستند که برای هر فردی در زندگی ­ اش عارض می شوند. درمیان متفکران مسلمان، ابن سینا برای تحلیل و بررسی این کیفیت نفسانی، بسیار کوشیده و این دو مقوله را درپرتو رابطه ی نفس ناطقه با بدن و نیز حالات روح بخاری بررسی کرده است. پژوهش حاضر حول سه محور اصلی بدین شرح صورت گرفته است: نخست، تبیین حقیقت شادی و غم، و این مسئله که لذت با شادی و غم با درد، رابطه ­ ای مطابق دارد و عروض یکی از حالات، مستلزم عروض حالت دیگر به انسان است؛ دوم، چگونگی عروض شادی و غم در نفس انسان که در این حوزه، بوعلی شادی و غم را از دو جهت، عارض بر انسان دانسته است: یکی تصورات نفسانی و دیگری عوارض بدنی؛ سوم، تأثیر شادی و غم بر سلامت و بیماری انسان، بدین شرح که این دو مقوله به ­ دلیل اثرگذاشتن بر روح بخاری، نقشی مهم در سلامت انسان ایفا می کنند. ازنظر ابن سینا مکررشدن شادی به بروز شادی بیشتر در انسان و تکرار غمناک ­ بودن به ناراحتی و غم بیشتر در او می انجامد. از دیگر یافته­ های این پژوهش، تقسیم­ کردن شادی و غم بر سه قسم حسی، خیالی و عقلی را می ­ توان ذکر کرد.